انتخابات ۸۸؛ سالی که 'ایران بزرگترین زندان روزنامه نگاران شد'

انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری سال ۸۸، زلزله‌ای سیاسی در عرصه سیاسی ایران ایجاد کرد، اما این زلزله تنها به حوزه سیاست محدود نشد و تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر سایر عرصه‌ها مانند دانشجویان، روزنامه‌نگاران، معلمان و زنان گذاشت.

شرایط روزنامه‌نگاران و روزنامه‌نگاری پیش و پس از انتخابات کاملا دگرگون شد، سطح آزادی بیان و رسانه‌ها به فاصله ۲۴ ساعت چنان افول کرد که شاید از این نظر بتوان آن را با برخی سالهای ابتدایی جمهوری اسلامی مقایسه کرد.

روزهای پرهیجان و مملو از شور انتخاباتی از ۲۲ خرداد چهره دیگری به خود گرفت و سرکوب و دستگیری و توقیف تبدیل به روالی شدی که کمتر کسی تا پیش از انتخابات تصورش را داشت.

مسعود باستانی، عضو شورای سردبیری سایت جمهوریت در دوران انتخابات ریاست جمهوری ۸۸ یک ماه پس از انتخابات بازداشت شد و در مجموع ۲۲۰۴ روز زندان بود که مدتی از آن را به صورت تبعیدی در زندان رجایی شهر گذراند. آقای باستانی در این باره می‌گوید: "من اصلا انتظار چنین برخورد یا چنین رفتاری را نداشتم و دچار یک بهت‌زدگی شدم از وقایع بعد از انتخابات".

"من عضو هیچ ستاد انتخاباتی در آن زمان نبودم و در حال فعالیت عادی روزنامه‌نگاری‌ام مثل سایر زمان‌ها بودم، در خاطرم هست که روز ۲۴ خرداد ۸۸ به تحریریه سایت رفتم و آنجا بود که مطلع شدم تعداد زیادی از روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی دستگیر شده‌اند."

آقای باستانی ادامه می‌دهد: "من فضای ملتهب پیش آمده را کاملا حس کردم اما با توجه به کاری که انجام می‌دادم و حرفه‌ام اصلا تصور نمی‌کردم و انتظار نداشتم که این موج دستگیری‌ها به من هم برسد و اصلا احساس نمی‌کردم که تخلفی کرده باشم چون داشتم کار جاری و روند عادی روزنامه‌نگاری خودم را انجام می‌دادم."

شبکه‌های اجتماعی یکی پس از دیگری فیلتر شدند و در یک هفته پس از انتخابات روزنامه‌های صدای عدالت، کلمه سبز، و اعتماد ملی توقیف شدند و این آمار تا پاییز به ۹ روزنامه رسید.

همچنین ویزای خبرنگاران خارجی حاضر در ایران که برای تهیه گزارش از روند پیش از انتخابات و پس از آن صادر شده بود لغو گردید و از آنان خواسته شد ایران را ترک کنند.

سایت‌های پرتعداد و پرمخاطب داخل ایران هدف حملات سایبری قرار گرفتند و فعالیت سایت‌های کلمه، قلم سبز، جمهوریت و نوروز و شمار دیگر متوقف شد.

جریان اطلاع رسانی وقایع و اتفاقات پس از انتخابات با توجه به شرایط فوق و دستگیری گسترده روزنامه‌نگاران به کندی پیش می‌رفت.

براساس آمار کمیته دفاع از روزنامه‌نگاران پیش از انتخابات کمتر از ۹ روزنامه‌نگار در زندان بودند اما در فاصله ۲۶ روز پس از انتخابات این تعداد به ۳۹ نفر رسید و ایران را تبدیل به بزرگترین زندان روزنامه‌نگاران جهان کرد.

به گزارش فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران، سیر صعودی روزنامه‌نگاران زندانی تا سه سال پس از انتخابات همچنان ادامه یافت و تا انتهای سال ۱۳۹۱به بیش از ۴۵ نفر رسید.

یکی از روزنامه‌نگاران شناخته شده در دو مقطع پس از انتخابات جمعا به مدت ۷۹۰ روز را به اتهام اقدام تبلیغی علیه نظام از طریق مصاحبه و گزارش، اجتماع و تبانی به قصد برهم زدن امنیت ملی در زندان گذرانده، از شرایط ناگوار و برخوردهایی که در زندان با او و سایرین شده می‌گوید.

وی می‌گوید: "بازداشت‌هایی که پس از خرداد ۸۸ صورت گرفت بسیار خشونت‌آمیز بود، اما یکی از مولفه‌های خشونتی که در زندان به کار برده می‌شد، بستگی به اتفاقات بیرون از زندان داشت. مثلا بعد از تظاهرات ۲۵ خرداد به شدت میزان خشونت بازجویی‌ها افزایش یافت در حدی که حرف از اعدام و خرداد سال ۶۰ به عنوان تهدید زده می‌شد."

این خانم روزنامه‌نگار همچنین در خصوص ادامه فشارهای امنیتی پس از آزادی می‌گوید: "پس از آزادی هم برخوردهای بازجویان با زندانیان سابق همچنان ادامه دارد و اینگونه نیست که پس از آزادی فشارها و تماس‌ها قطع شود."

انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران به عنوان تنها نهاد صنفی مدافع حقوق روزنامه‌نگاران هم دو ماه پس از انتخابات برای همیشه توسط قاضی سعید مرتضوی پلمپ شد.

فلیپ لروت، رییس فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران که بزرگترین نهاد صنفی حامی حقوق روزنامه‌نگاران در جهان است، با اشاره به پلمپ دفتر این انجمن به عنوان نماینده این نهاد در تهران به بی‌بی‌سی فارسی گفت: "پس از بسته شدن دفتر انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران در سال ۲۰۰۹، ما بارها تعهد مقامات جمهوری اسلامی ایران را نسبت به قراردادهای بین‌المللی و همچنین قوانین داخلی که ضمانت کننده حق کارکنان در مورد حق انتخاب اتحادیه‌ای که نماینده واقعی آنان باشد و از حقوقشان دفاع کند را گوشزد کرده‌ایم".

آقای لروت از تلاش این فدراسیون برای حضور در ایران گفت و افزود: "ما بارها از سفارت ایران در بروکسل درخواست جواز سفر به ایران برای دیدار با همکارانمان را داشته‌ایم که به این درخواست‌ها هیچگاه پاسخی داده نشده است".

وضعیت اما برای بسیاری از روزنامه‌نگاران پس از آزادی به مانند قبل نشد و بسیاری از روزنامه‌نگاران پس از گذراندان دوره محکومیتشان امکان کار دوباره در این حرفه را نیافتند.

نازنین خسروانی، روزنامه‌نگاری که پس از سال ۸۸ به اتهام اجتماع و تبانی جهت اقدام علیه امنیت ملی و تبلیغ علیه نظام به شش سال زندان محکوم شد در خصوص شرایط کاری روزنامه‌نگاران پس از زندان می‌گوید.

خانم خسروانی گفت: "هستند روزنامه‌نگارانی که سابقه ۱۵ تا ۲۰ سال سابقه فعالیت حرفه‌ای مطبوعاتی دارند اما پس از آزادی از زندان به جرات می‌توان گفت که یک پیشنهاد کاری متناسب با سابقه حرفه‌ای‌شون دریافت نمی‌کنند."

وی در مورد احتیاط مدیران مطبوعاتی برای استفاده از روزنامه‌نگاران از زندان آزاد شده گفت: "برخی مدیران رسانه‌ها برای حفظ حاشیه امن رسانه و نشریه‌‌شون از برخی اسامی استفاده نمی‌کنند. اونها حس می‌کنند که این افراد می‌توانند باعث شوند که رسانه‌شان زیر ذره‌بین نهادهای امنیتی برود".

موج مهاجرت روزنامه‌نگاران پس از سال ۸۸ شدت گرفت و طبق آمار نهادهای بین‌المللی در فاصله بین سالهای ۸۸ تا ۹۲ بیش از صدها روزنامه‌نگار از ایران خارج شدند.

محمد رهبر که سابقه فعالیت در روزنامه‌های توس، نشاط، عصر آزادگان، همشهری و شرق را دارد در خصوص تصمیمش برای خروج از ایران پس از وقایع سال ۸۸ می‌گوید: "من در آن زمان مسئول سایت روزنامه‌ فرهیختگان بودم و یک روز پس از انتخابات به علت انتشار اخبار وقایع آن روزها اخراج شدم".

آقای رهبر از احضار چندین باره همسرش به نهادهای امنیتی سخن گفت و اینکه در نهایت تصمیم می‌گیرند برای جلوگیری از اعمال فشار بیشتر بر همسرش، مدتی به مالزی بروند: "من به فراخور فعالیت به عنوان روزنامه‌نگار در تمامی مناسبت‌های پس از انتخابات شرکت می‌کردم تا اینکه توسط نهادهای امنیتی احضار شدم و حس کردم که قصد دارند من را بازداشت کنند."

"همین مسئله باعث شد تا پس از عاشورای سال ۸۸ بدون اینکه به کسی جز برخی دوستان بسیار نزدیکم بگویم، در نهایت برای مدت کوتاهی از کشور خارج شوم. البته از ابتدا هم این نیت را نداشتم که طولانی مدت از کشور دور باشم و یا جلای وطن کنم".

ریحانه طباطبایی، روزنامه‌نگاری که پس از انتخابات سال ۸۸ چهار بار به اتهام‌هایی از قبیل تبلیغ علیه نظام دستگیر و زندانی شد از زاویه دیگری به وضعیت روزنامه‌نگاران پس از سال ۸۸ نگاه می‌کند و می‌گوید: "بازداشت‌های گسترده و مهاجرت روزنامه‌نگاران پس از سال ۸۸ باعث شد که یک فاصله‌ بزرگی بین نسل‌های روزنامه‌نگاری بوجود بیاید و ما دچار یک خسرانی در این زمینه شدیم، به یک‌باره، یک‌سری آدمهای قدبلندتر و کاربلدتر و حرفه‌ای را از دست دادیم که می‌توانستند خیلی چیزها به ما آموزش بدهند."

خانم طباطبایی همچنین در خصوص شرایط تحریریه‌ها پس از سال ۸۸ گفت: "ما در بسیاری از مواقع به دنبال تیتر بهتر زدن یا مطلب و یادداشت بهتر نوشتن نبودیم و بیشتر در حال مبارزه برای بقا بودیم و نگران این بودیم که هر لحظه یک اتفاق امنیتی ناخوشایند برامون رخ ندهد، دیگر مسئله فقط توقیف روزنامه توسط دستگاه امنیتی و قضایی نبود و ما شاهد حضور نیروهای امنیتی در تحریریه‌ها بودیم."

شرایط برای روزنامه‌نگاران پس از زلزله ۸۸ هیچگاه به مانند قبل نشد و بازداشت، زندان و تهدید و ارعاب و خودسانسوری تبدیل به یکی روزمره‌های روزنامه‌نگاران پس از انتخابات جنجال‌ برانگیز سال ۸۸ شده است.