آیا آواز سمرقند خاموش می‌شود؟

شهر و ولایت سمرقند یک روزنامه فارسی-تاجیکی دارد؛ روزنامه «آواز سمرقند» که در اواخر سا‌‌ل‌های پرسترویکا، یا بازسازی دوران شوروی، تاسیس شد آن هم پس از آنکه حیات نعمت سمرقندی شاعر سرشناس ما با اعتصاب غذا یا به قول ما تاجیکان گرسنه‌نشینی چند روزه توانست اجازه تاسیس آن را به دست آورد. آواز سمرقند از آن زمان تا حال کج دار و مریز فعالیت می‌کند. روزنامه کودکانه «آیینه» سال‌هاست که نشرش متوقف شده است و روزنامه «سمرقند» که تنها یک صفحه آن تاجیکی بود، دو ماه است که دیگر منتشر نمی‌شود.

«آواز سمرقند» تنها روزنامه بردوام تاجیکی در سمرقند است. تعداد تیراژ این روزنامه از هزار شروع شده و حالا سه‌هزار است. روزنامه با اینکه تفاوت زیاد با روزنامه‌های ازبکی یا روس‌زبان ولایت سمرقند ندارد اما برای تاجیکان سمرقند نقش مهمی دارد. از انتشار تبریکات زادروزی و خبر درگذشت عزیزان و خرید و فروش ملک و گوشه‌ای هم برای انتشار شعر و داستان های کوتاه برای مردم تاجیک شهر و ولایات اطراف سمرقند در این روزنامه به چشم می‌رسد و نوعی تریبون تاجیکی است.

به غیر از اینها هفته‌نامه ازبکی زبان «گل‌باغ تانگی» که به فارسی «شام گل‌باغ» معنی می‌شود یک صفحه تاجیکی دارد. تاجیکان سمرقند تلاش‌های زیادی کرده‌اند که روزنامه دیگری به زبان مادری خود تاسیس دهند که تا به حال ناموفق بوده و افرادی که با چنین ایده‌هایی به سازمان‌های دولتی مراجعه کرده‌اند نه تنها با جواب منفی روبرو شده‌اند که چه بسا برایشان پرونده سیاسی درست شده است. سیاست دولت ازبکستان مهار کردن مردم و مدارس و رسانه‌های تاجیکی است. چند سال پیش قدیم‌ترین روزنامه تاجیکان به نام «بخارای شریف» که در شهر بخارا منتشر می‌شد از انتشار بازماند و بسیاری از چهره‌های تاجیک مقیم سمرقند نگران هستند که اکنون شاید تعطیل کردن تنها روزنامه تاجیکان سمرقند در دستور نیروهای امنیتی قرار گرفته است.

دلیل نگرانی‌ها بازداشت سردبیر «آواز سمرقند» است که با وجود گذشت سه ماه از بازداشت او هنوز رسما اعلام نشده اما خبرنگاران محلی یک به یک به وسایل مختلف موضوع را علنی کرده‌اند. بر اساس گفته روزنامه‌نگاران محلی آزاد خدیروف، سردبیر روزنامه در پنجم ماه اوت، به اتهام کلاه‌برداری بازداشت شده است.

پرونده ای با اهداف سیاسی؟

آزاد خدیروف از روزنامه‌نگاران پرکار و از فعالان اجتماعی است. در طول سه ماه بازداشت او رسانه‌های داخلی تاجیکی از این بابت چیزی ننوشته‌اند و در خارج از ازبکستان هم کسی به این موضوع نپرداخته است. جلسه‌ای هم برای محاکمه او برگزار نشده و او بدون محاکمه و رسیدگی به اتهام‌اش در بازداشت است.

تنها گزارشی که از طریق اینترنت می‌شود یافت خبری است که روزنامه روس زبان محلی در سایت خود داده است. این روزنامه صرفا تفریحی است و با نام «لیدی» (خانم) منتشر می شود. یک هفته پس از بازداشت آزاد خدیروف گزارشی در لیدی منتشر شده که چنین تیتری دارد: «دست‌داشتن سردبیر روزنامه آواز سمرقند در کلاه‌برداری.»

در این گزارش از جابه‌جایی ۲۵۰ میلیون "سوم" - واحد پول ازبکستان- با امضای آزاد خدیروف صحبت در میان است که گویا مهر روزنامه هم به عنوان تایید امضا در آن استفاده شده است. به گفته لیدی، این مبلغ مربوط به خرید و فروش زمین مدرسه محلی‌ست که به ادعای این روزنامه "آزاد خدیروف می‌خواسته با راه تقلب از خود کند".

بسیاری از نزدیکان آزاد معتقد هستند که این پرونده شبیه پرونده‌هایی‌ست که برای بدنام کردن افراد موثر و فعال کشور بارها به جریان افتاده است. نزدیکان آزاد و اهل خانواده او باور ندارند که اتهام آزاد خدیروف واقعا زمینه‌ای داشته باشد و او به چنین کاری دست زده باشد.

آزاد خدیروف، سابقه کاری بیست ساله در روزنامه «آواز سمرقند» دارد. او همکاری خود را با این روزنامه به عنوان نامه‌رسان شروع کرد و سپس به عنوان مصحح، کارمند پاره‌وقت، مدیر بخش معنویت (فرهنگ) ادامه همکاری داد و نهایتا به سمت کاتب مسئول و جانشین سردبیر ارتقای شغل پیدا کرد. او از سال ۲۰۱۱ تا زمان بازداشت به عنوان سردبیر این روزنامه کار می‌کرد. آزاد همزمان نماینده مردم در شورای ناحیه سمرقند بود. آزاد خدیروف، متولد سال ۱۹۷۶ و زاده روستای گل‌باغ سمرقند است.

خودسانسوری به امید بقا

در طول فعالیت خود، روزنامه «آواز سمرقند» رعایت و خودسانسوری کرده تا تاجیکان سمرقند و اطراف آن از تنها روزنامه به زبان مادری خود محروم نشوند. با اینهمه، تلاش‌ها برای بستن این روزنامه هم کم نبوده و هر بار این روزنامه جان به سلامت برده است آن هم با تلاش و کوشش فوق‌العاده افراد فدایی و دلسوز سمرقند. تا سال پیش روزنامه آواز سمرقند سایت رسمی خود را داشت و فعال بود ولی حالا از دست‌رس خارج است. معلوم نیست که سایت روزنامه مسدود شده است یا به خاطر مشکلات اقتصادی بسته است.

تاجیکان یک روزنامه بسیار محافظه‌کار دارند ولی آن هم هر زمان آماج تیر بلا ست. و حال که سردبیرش زندانی است دانستن حقیقت حال در شهری که ساختار دادگاه‌ها شفافیت ندارد، آسان نیست. اگر کسی به یاد بیاورد چگونه مرکز فرهنگی تاجیکان در سمرقند با روش‌های مشابهی به توقف و نهایتا تعطیلی کشیده شد نگران می‌شود که زندانی شدن آزاد خدیروف مقدمه‌ای باشد برای تعطیلی این تنها روزنامه تاجیک.

سه ماه طول می‌کشد تا خبر بازداشت سردبیر تنها روزنامه فارسی-تاجیکی سمرقند به گوش من که همکار سابق آن روزنامه بودم برسد. معلوم نیست چند ماه دیگر طول خواهد کشید تا این صدا به گوش سازمان‌های بین‌المللی برسد.