دسترسی به آب نوشیدنی در تاجیکستان؛ 'لیوان نیمه پر؟'

بانک جهانی می‌گوید تاجیکستان با وجود برخورداری از ذخایر فراوان آب در بدترین وضعیت دسترسی به آب آشامیدنی، دفع فاضلاب و تامین شرایط بهداری در میان کشورهای آسیای میانه به سر می‌برد.

پژوهش تازه این بانک زیر عنوان "لیوان نیمه پر" که روز چهارشنبه ۲۹ شهریور در همایشی در دفتر نمایندگی این بانک معرفی شد، حاکی است که تاجیکستان اگرچه در ۱۷ سال گذشته به پیشرفتهایی در زمینه دسترسی به آب آشامیدنی، دفع فاضلاب و تامین بهدارشت مردم دست یافته، ولی همچنان با چالشهایی جدی در این زمینه روبروست.

بویژه گفته می‌شود که در مناطق روستایی این کشور تنها حدود یک سوم از خانواده‌ها به آب آشامیدنی تازه دسترسی دارند، در حالی که این رقم در مناطق شهری ۸۷ درصد را تشکیل می‌دهد. حتی خانواده‌هایی که به آب تازه دسترسی دارند، با مشکلات دیگری چون به قدر کافی و یا همیشه فراهم نبودن آب و کیفیت بد آن، روبرو هستند.

یان پیتر اولترس، نماینده دایمی بانک جهانی در تاجیکستان، در این باره گفت: "عبارت 'لیوان نیمه خالی ' به شرایط بد ارائه خدمات، بویژه برای مردم روستایی و اقشار فقیر و کودکان ارتباط دارد که به نوبه خود به افزایش سوءتغذیه و از رشد ماندن کودکان منجر می‌شود."

وی افزود: "اما برای این که این عبارت به 'لیوان نیمه پر ' تغییر کند و به منظور دسترسی همگانی به آب تازه، دفع فاضل آب و شرایط بهداری، دولت تاجیکستان و بانک جهانی به همکاریهای خود جهت بهبود بخشیدن به سیاستها، نهادها و زیرساختهای آبرسانی در مناطق شهری و روستایی ادامه می دهند."

'از نیمه خالی تا نیمه پر'

پژوهش "لیوان نیمه پر" طی دو سال گذشته در ۱۵ شهر و نواحی و روستاهای مختلف تاجیکستان، از جمله با بررسی وضع بیش از ۳۰۰۰ خانواده و بیش از ۳۰۰ مدرسه، انجام شده است. این پژوهش نشان می‌دهد که از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۶ با وجود پیشرفتهایی در زمینه دسترسی به آب آشامیدنی، تاجیکستان نتوانسته است به اهداف توسعه هزاره (که کاهش نیمی از اهالی محروم از آب سالم تا ۲۰۱۵) دست یابد و خلع گسترده در میان اقشار مختلف وجود دارد.

امجد تاش، یکی از مسئولان این پروژه، می‌گوید تفاوت یا اختلاف جدی بین روستاها و شهرهای تاجیکستان در زمینه دسترسی به آب وجود دارد: "وقتی داده های مربوط به فقر را با میزان دسترسی به خدمات آب رسانی مقایسه می کنیم، می بینیم که فقر و کمبود دسترسی به آب تازه روی هم افتاده اند، یعنی بیشترین میزان فقر در مناطقی مشاهده می‌شود که بیشتر جمعیت آن مناطق به آب لوله دسترسی ندارند و آبهای سطح زمین را مصرف می کنند."

آقای تاش افزود که در ۱۶ سال گذشته میزان دسترسی مردم روستایی تاجیکستان به آب تازه آشامیدنی از ۴۵ به ۷۱ درصد افزوده و میزان استفاده از آب لوله (مشترک و در اماکن عمومی) به جای آب سطح زمین بیشتر شده است. این در حالی است که میزان دسترسی مردم شهرنشین به آب لوله (در منزل خود) ۸۰ درصد است.

از مسایل دیگری که تاجیکستان با آن روبروست، سطح بالای باکتریهای کالیفرم و مطبوع نبودن آب آشامیدنی است، هرچند وجود باکتری ایکُلی (E.coli) یا اشریشیا کلی که از آلودگی مدفوعی به وجود می آید، در این کشور پایین است. ازبسکه بیشتر مردم روستایی از آبهای سطح استفاده می کنند، باکتریهای کالیفرم در روستاها (۵۸) نسبت به شهرها (۴۹) بیشتر است.

کمبود "خظرناک" کلرین

در مجموع، میزان دسترسی به منابع آب با مدیریت امن یا سالم در روستاها ۳۱ و در شهرها ۵۷ درصد است. پژوهشگران موجودید کلرین در آب آشامیدنی تاجیکستان را "به طور خطرناکی پایین" خوانده اند که "با راهنمودهای بهداشتی ملی و جهانی سازگار نیست." از بس کلرین در بازارها کمپیدا است، مردم بیشتر به آب جوشانده اکتفا می کنند.

به گفته پژوهشگران، مکتبها یا مدارس تاجیکستان هم با همین مشکلات روبرو هستند. بخش اعظمی از مدارس تاجیکستان به آب لوله دسترسی ندارند. میزان دسترسی مدارس به آب لوله در شهرها ۷۴ و در روستاها ۵۰ درصد است.

تاجیکستان از میزان بالای رنجوری و از رشد ماندن کودکان در اثر سوءتغذیه روبرو است که علل آن را پژوهشگران بانک جهانی به کمبود دسترسی به آب آشامیدنی سالم، خدمات بهداشتی، محرومیت از غذا و مراقبت کافی مربوط می‌دانند.

بانک جهانی همچنین می‌گوید که طی یک دهساله اخیر تعداد جمعیتی که به سیستم دفع فاضلاب دسترسی ندارند، کاهش یافته، اما خلا گسترده‌ای در این زمینه میان شهرنشینان و روستائیان وجود دارد. در مقایسه با ۶۰ درصد از اهالی شهرها کمتر از دو درصد خانواده های روستایی به توالتهای دارای سیفون دسترسی دارند.

پژوهشگران بانک جهانی با ارئه توصیه هایی به مقامات تاجیکستان و شریکان بین‌المللی این کشور خواستار سرمایه‌گذاری بیشتر، اصلاحات گسترده در نظام مدیریت آبرسانی و افزایش آگاهی عمومی در باره استفاده مؤثر از آب شده‌اند.

در همین حال، روشن تویچی‌زاده، معاون اول مدیر کل شرکت دولتی خدمات منزل، می گوید دولت تاجیکستان برای اجرای برنامه‌های آبرسانی و خدمات دیگر شهری به مردم در مناطق مختلف این کشور تا سال ۲۰۲۵ به بیش از دو میلیارد دلار نیاز دارد. به گفته او، فقط برای برقراری سیستمهای آبرسانی و فاضل آب به ۱.۷ میلیارد دلار نیاز هست.

تاجیکستان که منبع بیش از ۶۰ درصد ذخایر آب آسیای میانه به شمار می آید، مبتکر دو دهه بین المللی مرتبط با آب در جهان است. دهه بین‌المللی آب برای حیات که با پیشنهاد این کشور اعلام شده بود، از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۵ ادامه داشت. دهه بین الللی "آب برای توسعه پایدار" که نیز با پیشنهاد تاجیکستان اعلام شده، از ۲۰۱۸ شروع خواهد شد.

بانک جهانی از شریکان عمده دولت تاجیکستان در اجرای برنامه های توسعه است که حالا بیش از ۲۰ طرح اقتصادی و اجتماعی را با هزینه بیش از ۵۸۰ میلیون دلار در این کشور به اجرا می رساند.