Америка ва дунё: Трамп Америкага келиб туғилган чақалоқларга фуқаролик беришни бекор қилмоқчи

Президент Доналд Трамп АҚШда туғилган муҳожирлар фарзандларига «тупроқ ҳуқуқи» қоидаси асосида фуқаролик бериш тартибини тугатишга қарор қилганини айтмоқда. Бу унинг қўлидан келадими?

Тупроқ ҳуқуқи асосидаги фуқаролик (Jus soli) - кенг тарқалган халқаро юридик норма. Бу тартибга биноан бола ота-онаси қайси давлат фуқароси бўлишидан қатъий-назар ўзи дунёга келган мамлакат фуқароси сифатида тан олинади.

Мазкур юридик тартиб АҚШда 150 йилдан буён амалда қўллаб келинади. Президент Трамп энди унга чек қўймоқчи.

«Доим бу тартибни бекор қилиш учун конституцияга ўзгартириш киритиш лозим, дейишган эди. Биласизми, нима? Бу шарт эмас экан. Уни бекор қилиш учун Конгресс қарорининг ўзи етарли. Бироқ ҳозир шунчаки президент фармони билан ҳам унга чек қўйиш мумкин, дейишмоқда,» деган жаноб Трамп.

Президент Трамп бу масалада ишлар аллақачон бошланиб кетганини айтган ва тупроқ ҳуқуқи асосида фуқаролик бериш тартиби сўзсиз бекор бўлишига ваъда берган.

Ҳозирда АҚШда президент Трампнинг ҳақиқатан конституция даражасидаги ҳуқуқни бекор қилишга ваколати етадими ёки йўқ қабиладаги баҳслар қизимоқда.

1) Тупроқ ҳуқуқи асосидаги фуқаролик нима?

АҚШ конституциясига киритилган ўн тўртинчи тузатишнинг биринчи жумласи "тупроқ ҳуқуқи асосидаги фуқаролик" тамойилини белгилаб беради. Унга кўра, Қўшма Штатларнинг қайси штатида бўлмасин, дунёга келган барча инсонлар мамлакат фуқаролари ҳисобланади.

Танқидчилар айни шу тартиб «ноқонуний иммиграцияни оҳанрабодек ўзига жалб этаётгани»ни таъкидлайди. Уларнинг иддаосича, бошқа давлат фуқаролари бўлмиш кўплаб ҳомиладор аёллар кўзи ёриш арафасида бирор баҳона билан АҚШга келмоқда ва уларнинг шу ерда туғилган фарзанди АҚШ фуқаросига айланмоқда.

"Сўнг гўдак кейинги 85 йил давомида барча имтиёзлардан фойдаланувчи АҚШ фуқароси бўлиб қолади. Бу аҳмоқгарчилик," эътироз билдирган жаноб Трамп.

2015 йилда ўтказилган сўровнома натижаларига кўра, америкаликларнинг 60 фоизи тупроқ ҳуқуқи қоидасини бекор қилишга қарши чиққан бўлса, 37 фоиз иштирокчи бу ташаббусни дастаклаган.

2) Бу тартиб қандай пайдо бўлган эди?

Фуқаролар Уруши тугаши билан - 1865 йилда қабул қилинган конституцияга ўн учинчи тузатиш қулдорликка барҳам берган бўлса, 1868 йилда киритилган ўн тўртинчи тузатиш озод кишиларнинг фуқаролиги масаласини ҳал этган.

1898 йилда АҚШ Олий Суди ўн тўртинчи тузатишдаги «шу тупроқда туғилган барча шахслар» жумласи муҳожирларнинг фарзандларига ҳам қўлланилишини тасдиқлайди.

3) Президент фармони билан тартибга чек қўйиш мумкинми?

Ақшлик қонуншуносларнинг аксарияти бунга йўқ, деб жавоб қайтармоқда.

«Одамлар президентнинг бу қароридан тушкунликка тушмоқда, аммо пировардида буларнинг барини судлар ҳал қилади. Бу шунчаки президент оладиган қарор эмас,» дейди Виргиния Университетидан ҳуқуқшунос Сайкришна Пракаш.

Бироқ айрим ҳуқуқшунослар ўн тўртинчи тузатишда болаларнинг ота-оналари тўғрисида ҳеч нарса дейилмаганини ҳам таъкидлайди. Уларнинг фикрича, президент конституция даражасидаги тартибни бекор қила олмаса ҳам, ота-онаси АҚШда рўйхатдан ўтмаган, ҳужжатсиз ва сайёҳ бўлган болаларга фуқаролик бермаслик йўлида узоқ давом этувчи суд ишлари бундан кейин одатий ҳолга айланиб қолиши мумкин.

Тупроқ ҳуқуқи қоидасини бекор қилиш учун конституцияга яна бир ўзгартириш киритиш лозим бўлади, лекин бунинг учун ҳам Вакиллар Палатаси, ҳам Сенатнинг учдан икки қисм овози талаб этилади.

4) Бу сиёсий ўйинми?

2016 йилда бўлиб ўтган президентлик сайлови арафасида Доналд Трамп иммиграцияга қарши туришни ўзининг асосий дастури сифатида намойиш қилган эди.

Ҳозирда АҚШда навбатдаги сайловга тайёргарлик кампаниялари кетмоқда. Иккинчи муддатга сайланишдан умиди катта бўлган жаноб Трамп ўзининг асосий дастури - иммиграцияни чеклаш ишларига янада зўр бермоқда.

Яқинда Оқ Уй мамлакат чегараларини ноқонуний муҳожирлардан муҳофаза этиш мақсадида 5,000 нафар қўшимча ҳарбий сафарбар этилганини эълон қилган эди.

Бу хабарни жаноб Трампнинг қўлловчилари хуш қарши олди.

Энди президент Трамп ўз сайловчиларини муҳожирларга қарши навбатдаги ташаббус билан хушнуд қилмоқчи кўринади.

Бироқ 2017 йилда ўтказилган бошқа бир сўровнома натижаларида Америка оммасининг катта қисми ҳали ҳам тупроқ ҳуқуқи қоидасини қўллаши кўринади. Бу сафар сўровнома қатнашчиларининг 30 фоизи мазкур тартибга қарши чиққан.

Икки йилдан сўнг бўлиб ўтадиган кейинги сайловга қадар президент Трамп бошқаларни ҳам бу тартибга қарши чиқишга ишонтира оладими, буни албатта вақт кўрсатади.

Бироқ «бу ташаббуснинг сайловга ҳеч қандай алоқаси йўқ,» демоқда жаноб Трамп.

5) Бошқа давлатларда ҳам бу тартиб мавжудми?

Қарорини эълон қилиш чоғида жаноб Трамп тупроқ ҳуқуқи қоидаси фақат АҚШда мавжуд, дея иддао қилган эди.

Аслида, камида 33 мамлакатда "jus soli" тартиби амалда қўлланилади. Буларга Канада, Мексика, Малайзия ва Лесотони мисол келтириш мумкин.

Европа ёки Шарқий Осиёдаги бирор мамлакатда бундай тартиб қўлланилмайди.

6) Тупроқ ҳуқуқидан кимлар кўпроқ фойдаланади?

Маълумотларга кўра, 2014 йилда АҚШда ота-онаси рўйхатдан ўтмаган 275,000 чақалоқ дунёга келган. Шунингдек, ҳозирги кунда мамлакатда ота-онасининг камида биттаси ҳужжатсиз бўлган АҚШда туғилган 18 ёшдан кичик 4.7 миллион бола яшамоқда.

Ҳужжатсиз муҳожирлардан дунёга келган болалар сони 1990 йиллардан 2000 йилларнинг ўртасига қадар тинимсиз ўсиб келган ва шундан кейин бу ўсиш пасая борган.

Мустақил манбалар муҳожир ота-оналарнинг асл ватани тўғрисида аниқ маълумотга эга бўлмасада, рўйхатдан ўтмаган муҳожирларнинг тўрт уч қисми Лотин Америкасидан экани айтилади.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek